Podział majątku po rozwodzie: co naprawdę wchodzi do wspólnego majątku, a co nie?

Podział majątku po rozwodzie budzi spory częściej niż sam rozwód, ponieważ wymaga ustalenia, które składniki należą do obojga małżonków, a które pozostają poza wspólnością. Widać to nawet w opłatach sądowych: wniosek o podział majątku wspólnego kosztuje 1000 zł, lecz przy zgodnym projekcie podziału opłata spada do 300 zł. Zanim jednak dojdzie do jakichkolwiek rozliczeń, trzeba odpowiedzieć na podstawowe pytanie – co w ogóle podlega podziałowi?

Co wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków?

Wspólność ustawowa powstaje z mocy prawa w chwili zawarcia małżeństwa, chyba że małżonkowie wcześniej podpisali umowę majątkową. Zgodnie z art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obejmuje ona przedmioty nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, w tym:

• wynagrodzenie za pracę;
• dochody z działalności zarobkowej;
• dochody z majątku wspólnego i osobistego.

Do wspólności wchodzi więc również samochód kupiony wyłącznie z pensji jednego z małżonków i zarejestrowany na jego nazwisko.

Poza podziałem pozostaje majątek osobisty, wymieniony w art. 33 tej samej ustawy. Należą do niego między innymi przedmioty nabyte przed ślubem, rzeczy otrzymane w drodze dziedziczenia, zapisu lub darowizny, prawa niezbywalne, przedmioty służące wyłącznie zaspokajaniu osobistych potrzeb oraz prawa autorskie. Działa tu również zasada surogacji: mieszkanie kupione za pieniądze ze sprzedaży odziedziczonego domu nadal należy do majątku osobistego spadkobiercy.

O tym, czy dany składnik obejmie podział majątku po rozwodzie, decydują zatem data i źródło nabycia, a nie nazwisko wpisane do umowy.

Czy firma jednego z małżonków podlega podziałowi?

Jednoosobowa działalność gospodarcza wpisana do CEIDG jest ściśle związana z osobą przedsiębiorcy, dlatego sam wpis nie podlega podziałowi. Inaczej wygląda kwestia składników przedsiębiorstwa: maszyn, towaru, wyposażenia, pojazdów czy praw z umów. Jeżeli zostały nabyte ze środków wspólnych w czasie trwania wspólności, wchodzą do majątku wspólnego i przy podziale majątku po rozwodzie podlegają rozliczeniu – nawet gdy firmę formalnie prowadzi tylko jedna osoba. Podobnie udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością kupione ze wspólnych pieniędzy zalicza się do wspólności, choć prawa korporacyjne wykonuje ten małżonek, który przystąpił do spółki.

Fizyczny podział przedsiębiorstwa zdarza się rzadko, ponieważ zwykle prowadziłby do utraty jego wartości. W zależności od okoliczności sąd może przyznać składniki przedsiębiorstwa małżonkowi prowadzącemu działalność, z obowiązkiem odpowiedniej spłaty, a wartość przedsiębiorstwa ustala biegły.

Jak podzielić majątek, gdy małżonkowie się nie zgadzają?

Brak porozumienia nie zamyka drogi do podziału majątku po rozwodzie, przenosi jedynie sprawę do sądu. Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca położenia majątku, a postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym. Sąd nie jest związany propozycją żadnej ze stron i dobiera sposób podziału do rodzaju składników. W praktyce stosuje się:

• podział fizyczny rzeczy, o ile jest możliwy bez utraty ich wartości;
• przyznanie składnika jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego;
• sprzedaż licytacyjną i podział uzyskanej sumy;
• rozłożenie spłaty na raty, na okres nieprzekraczający dziesięciu lat.

Punktem wyjścia jest domniemanie równych udziałów w majątku wspólnym. Ustalenie nierównych udziałów następuje wyjątkowo – z ważnych powodów i przy uwzględnieniu stopnia, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku, co przewiduje art. 43 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W tym samym postępowaniu rozlicza się także nakłady z majątku osobistego na wspólny, na przykład wkład własny do kredytu hipotecznego pochodzący z darowizny od rodziców jednego z małżonków.

Czy podział majątku można przeprowadzić przed rozwodem?

Wspólność ustawowa trwa do uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, dlatego zasadą jest podział majątku po rozwodzie, a ściślej – po ustaniu wspólności. Małżonkowie mogą jednak przyspieszyć ten moment. Umowa majątkowa zawarta u notariusza wprowadza rozdzielność od wskazanej daty, a gdy jedna strona nie wyraża zgody, drugiej pozostaje powództwo o ustanowienie rozdzielności przez sąd z ważnych powodów, niekiedy nawet z datą wsteczną. Po ustanowieniu rozdzielności byli już współwłaściciele mogą podzielić majątek umownie albo w odrębnym postępowaniu, jeszcze przed zakończeniem sprawy rozwodowej.

Podziału majątku może dokonać także sąd w samym wyroku rozwodowym, ale tylko wtedy, gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu – w praktyce dotyczy to sytuacji, w których strony są zgodne. Niezależnie od wybranej drogi warto wcześniej sporządzić zestawienie składników majątku wraz z datami ich nabycia, źródłami finansowania i szacunkową wartością. Akty notarialne, umowy kredytowe, wyciągi bankowe i inne dokumenty pozwolą adwokatowi ocenić sytuację majątkową, wskazać możliwe rozwiązania i przygotować odpowiednią strategię postępowania.