Testament notarialny czy własnoręczny – który naprawdę trudniej podważyć?

Zarówno prawidłowo sporządzony testament własnoręczny, jak i testament notarialny mogą stanowić skuteczną formę rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Wśród spadkodawców utrzymuje się więc przekonanie, że odręczna kartka schowana w szufladzie wystarczy tak samo dobrze jak akt sporządzony w kancelarii notarialnej. Różnice między tymi formami stają się szczególnie istotne wtedy, gdy spadkobiercy zaczynają kwestionować testament przed sądem.

Czym różni się testament notarialny od własnoręcznego?

Obie formy należą do testamentów zwykłych przewidzianych w Kodeksie cywilnym, lecz różnią się reżimem dowodowym i poziomem zabezpieczenia. Najistotniejsze rozbieżności dotyczą:

• mocy dowodowej: testament własnoręczny jest dokumentem prywatnym, natomiast akt notarialny – dokumentem urzędowym;
• weryfikacji stanu testatora: uczestnictwo notariusza zmniejsza ryzyko niektórych wad formalnych i zapewnia dodatkowy materiał dowodowy dotyczący okoliczności sporządzenia testamentu;
• bezpieczeństwa przechowywania: ryzyko zaginięcia lub zniszczenia kartki wobec oryginału w archiwum kancelarii;
• precyzji treści: samodzielne, nieraz wieloznaczne sformułowania wobec zapisów zredagowanych zgodnie z prawem spadkowym.

Przy akcie notarialnym w czynności uczestniczy osoba zaufania publicznego. Notariusz odczytuje dokument, wyjaśnia skutki poszczególnych rozporządzeń i czuwa nad tym, by treść odpowiadała rzeczywistej woli spadkodawcy. Dokument można dodatkowo zarejestrować w Notarialnym Rejestrze Testamentów, dzięki czemu po śmierci testatora rodzina łatwo ustali, że testament istnieje i gdzie się znajduje.

Rozporządzenie własnoręczne nie daje takiej ochrony, a jego niejasne sformułowania bywają później interpretowane przez sąd wbrew intencjom zmarłego.

Kiedy testament własnoręczny może zostać uznany za nieważny?

Wymogi formalne testamentu odręcznego określa art. 949 Kodeksu cywilnego: całość musi zostać spisana własnoręcznie, opatrzona podpisem i datą. Dokument sporządzony na komputerze albo cudzą ręką jest nieważny, podobnie jak rozporządzenie pozbawione podpisu. Brak daty szkodzi wtedy, gdy wywołuje wątpliwości co do zdolności testowania, treści testamentu albo wzajemnego stosunku kilku testamentów, na przykład gdy zmarły zostawił dwie sprzeczne wersje i nie wiadomo, która powstała później.

Nieważność może wynikać także z wad oświadczenia woli opisanych w art. 945 k.c.. Dotyczy to testamentów sporządzonych w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji, na przykład w zaawansowanej chorobie otępiennej, pod wpływem groźby lub błędu uzasadniającego przypuszczenie, że bez niego spadkodawca rozporządziłby majątkiem inaczej.

Na powołanie się na te wady przepisy wyznaczają granice czasowe: trzy lata od dnia, w którym zainteresowany dowiedział się o przyczynie nieważności, i najpóźniej dziesięć lat od otwarcia spadku.

Ile kosztuje sporządzenie testamentu u notariusza?

Wynagrodzenie notariusza określa rozporządzenie w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Za testament zwykły taksa wynosi maksymalnie 50 zł netto, za testament zawierający zapis zwykły, polecenie lub wydziedziczenie – 150 zł netto, a za testament z zapisem windykacyjnym – 200 zł netto. Do każdej kwoty dochodzi podatek VAT w stawce 23% oraz opłata za wypisy aktu, liczona za każdą rozpoczętą stronę. Odwołanie wcześniejszego testamentu kosztuje do 30 zł netto.

Łączny koszt wynosi zwykle kilkaset złotych, czyli znacznie mniej niż potencjalne koszty sądowe, opinie biegłych i wynagrodzenie pełnomocników. Forma notarialna ogranicza przy tym ryzyko podważenia dokumentu z przyczyn formalnych.

Czy testament notarialny da się podważyć?

Forma aktu notarialnego nie tworzy zapory absolutnej i taki testament również można zakwestionować przed sądem. Skuteczne podważenie wymaga jednak wykazania wady oświadczenia woli albo naruszenia przepisów o czynnościach notarialnych – samo niezadowolenie z podziału majątku nie wystarczy. W praktyce spadkobiercy najczęściej powołują się na brak świadomości testatora i przedstawiają dokumentację medyczną, zeznania świadków oraz wnioskują o opinię biegłego psychiatry.

Sąd bada wówczas stan zdrowia spadkodawcy na dzień sporządzenia aktu. Przy testamencie odręcznym spór zaczyna się natomiast od zera – od autentyczności pisma, przez datę, po znaczenie poszczególnych sformułowań – co daje osobom kwestionującym rozporządzenie znacznie więcej punktów zaczepienia.

Jeśli planujesz sporządzenie testamentu lub masz wątpliwości co do ważności już istniejącego dokumentu, warto skonsultować sytuację z adwokatem zajmującym się sprawami spadkowymi. Prawnik oceni dokument i okoliczności jego sporządzenia oraz wskaże możliwe dalsze działania.